A- A A+
Zespół Placówek Specjalnych
Zespół Placówek Specjalnych - baner
STRONA GŁÓWNA
STRONA GŁÓWNA
MP5, SP12, SPdP
Tatrzańska 9, MP5, SP 12, SPdP
SP12, BS7
SP12, BS7
INTERNAT
Piechoty 1, Internat
E-dziennik
E-dziennik
BIP
BIP
Legnica - z nią zawsze po drodze

METODA AAC

WSPIERANIE ROZWOJU DZIECI ZE ZŁOŻONĄ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ POPRZEZ WPROWADZANIE WSPOMAGAJĄCEJ I ALTERNATYWNEJ KOMUNIKACJI

Jednym z najbardziej nurtujących problemów, z jakim boryka się rodzina dziecka znacznie niepełnosprawnego z jednoczesnym zaburzeniem mowy, jest brak możliwości satysfakcjonującego porozumiewania się. Słyszenie głosu dziecka jest zawsze ważne dla najbliższych. Rodzicom bardzo trudno jest zaakceptować poważne zaburzenia mowy dziecka a jeszcze trudniej pogodzić się z całkowitym brakiem mowy, który stanowi ogromną barierę w kontaktach społecznych.
Wśród wielu zaburzeń rozwojowych występujących u dzieci, znaczna niepełnosprawność ruchowa z jednoczesnym zaburzeniem mowy stanowi problem szczególny w poszukiwaniu skutecznych metod nauczania i rehabilitacji. Niekiedy zdarza się, że u dziecka występuje więcej niż jedna niepełnosprawność. Wówczas mamy do czynienia z tzw. niepełnosprawnością sprzężoną. W literaturze specjalistycznej wieloraka niepełnosprawność określana jest szerokim terminem „niepełnosprawność złożona”.
W ciągu ostatnich dwudziestu lat dokonuje się w różnych miejscach naszego kraju dostrzegalna zmiana w podejściu do terapii i edukacji dzieci niepełnosprawnych. Przechodzimy drogę od nadmiernej koncentracji na usprawnianiu narządu ruchu i ćwiczeniach korekcyjno-kompensacyjnych do wspomagania rozwoju osobowości dziecka oraz umiejętności porozumiewania się. W ciągu tych lat systematycznie poszukujemy także coraz skuteczniejszych metod pracy z dzieckiem ze znaczną niepełnosprawnością i specjalnymi potrzebami w zakresie komunikacji niewerbalnej. Dotychczasowa wiedza z tej dziedziny jest w Polsce w stadium rozwoju i zdobywania doświadczeń przez praktyków.
Tak, jak wiele innych funkcji człowieka, mowa składa się z sze¬regu komponentów. Brak lub zaburzenie działania któregoś z nich powoduje trudności w mówieniu lub też uniemożliwia wypowiadanie słów. Istnieje kilka istotnych wymogów fizycznych związanych z komunikacją werbalną. Żeby mówić trzeba móc kontrolować swój oddech. Powietrze musi przechodzić w obie strony przez usta i nos, a zły rytm oddechu, jego wstrzymanie lub "falowy" napływ powietrza, natychmiast ograniczą lub uniemożliwią mówienie. Każdy, kto musiał zdawać ustny egzamin, czy przemawiać przed większym audytorium, wie, że opanowanie oddechu jest bardzo ważne dla prawidłowego wypowia¬dania słów i zdań. Pojawiająca się trema często sprawia, że mówca traci kontrolę nad oddychaniem i nie ma możliwości poprawnego wypowiadania się. Wpływ oddechu na mowę można również zilustrować sytuacją z codziennego życia, gdy biegniemy do odjeżdżającego autobusu i musimy natychmiast powiedzieć kierowcy dokąd chcemy kupić bilet. Tak więc, żeby móc wypowiadać zrozumiałe słowa trzeba kontrolować oddech.
W procesie mówienia istotne jest także, by język, usta, zęby, podniebienie i obszary wokół ust miały odpowiednie czucie. Każdy z nas prawdopodobnie odczuł skutki zastrzyku znieczulającego na fotelu dentystycznym, gdy po zabiegu z naszych ust wydobywa się bełkot zamiast mowy w skutek zaburzeń czucia w części twarzy i języka. Mówienie sprawia nam wówczas ogromną trudność a wypowiadane słowa są często niezrozumiałe. W akcie mówienia ważne jest także prawidłowe odbieranie bodźców z własnego ciała. Mózg musi przez cały czas otrzymywać informacje z obwodu, co dzieje się z naszym ciałem. Jeśli z jakiegoś powodu przerwany zostanie kontakt pomiędzy mózgiem a językiem, ustami lub jakąkolwiek inną częścią narządów mowy, to komunikat z Ośrodkowego Układu Nerwowego nie może zostać wysłany na obwód do aparatu artykulacyjnego. W niektórych przypadkach poważnych uszkodzeń neurologicznych, w których nastąpiła także utrata mowy, pacjent może nie mieć świadomości tego, co robią jego usta i język. Brak sprzężenia zwrot¬nego uniemożliwia wówczas werbalną komunikację. Do wypowiadania słów potrzebne są także wystarczająco silne mięśnie aparatu artykulacyjnego. Nawet jeśli mózg pracuje właściwie, a informacje przesy¬łane do mięśni biorących udział w mówieniu są po¬prawne, ale przewodzenie w mięśniach jest słabe to nie będą one w stanie wykonać właściwego, skoordynowanego ruchu generującego mowę.
Ważne wymogi porozumiewania się, które należy wziąć pod uwagę to także społeczne sytuacje - okazje do mówienia oraz to, czy dziecko posiada odpowiednią wiedzę, by mówić, czy dyspo¬nuje odpowiednimi pojęciami, czy rozumie znaczenie kierowanych do niego przekazów. Łatwo można popełnić błąd sądząc, że skoro dziecko nie potrafi mówić, to znaczy, że nie rozumie komunikatów. Brak mowy nie jest sam w sobie wskaźnikiem braku inteligencji. Nie należy zakładać, że jeśli dziecko nie potrafi wymówić np. swego imienia, to go nie zna, albo że jeśli nie odpowiedziało na zadane pytanie to oznacza, że go nie zrozumiało.

Czym jest komunikacja międzyludzka?

Jakie znaczenie ma porozumiewanie się w rozwoju dzieci niepełnosprawnych ? Istotą komunikacji jest przekazywanie własnych potrzeb, myśli, ocen i wątpliwości czy uczuć. Rozważając pojęcie „komunikacja” bardziej właściwy i „ludzki” wydaje się być termin „porozumiewanie się”. Wskazuje dwukierunkowość przekazu, a więc wymianę myśli między dwiema osobami: nadawcą i odbiorcą. Porozumiewanie się zakłada intencjonalność, czyli chęć przekazania komunikatu przez nadawcę, a także umiejętność i chęć odebrania „odczytania” komunikatu przez odbiorcę, czyli jego zrozumienie i ewentualne potwierdzenie. Informacje mogą być przekazywane werbalnie, ale także pozawerbalnie: poprzez mimikę, gestykulację, postawę ciała, kontakt wzrokowy itp. Istnieje duża grupa dzieci niepełnosprawnych, u których oba te kanały są zaburzone. Wśród nich znajdują się dzieci z porażeniem mózgowym, znacznym i głębokim upośledzeniem umysłowym, autyzmem, zespołami genetycznymi np. zespół Downa, zespół Retta, uszkodzeniem Ośrodkowego Układu Nerwowego w wyniku urazów lub procesu nowotworowego oraz dzieci z niepełnosprawnością sprzężoną. Różne postaci mózgowego porażenia dziecięcego występują przeważnie w połączeniu z innymi dodatkowymi zaburzeniami powodując niepełnosprawność sprzężoną. Problemy związane z edukacją, wychowaniem i rehabilitacją dzieci z wieloraką niepełnosprawnością stały się od kilku lat przedmiotem intensywnych badań współczesnej pedagogiki specjalnej skierowanych na poszukiwanie metodyki nauczania, sposobów wieloprofilowego usprawniania i terapii, skutecznych metod rehabilitacji. W przypadku tej grupy dzieci niepełnosprawnych wspieranie ich rozwoju zależy także a może przede wszystkim od pracy nad rozwijaniem języka i umiejętności komunikacji pozawerbalnej.
W polskiej literaturze można znaleźć jedynie nieliczne opracowania na temat metodyki nauczania dzieci ze sprzężoną niepełnosprawnością. Dostępne pozycje literatury światowej porządkują i systematyzują wiedzę z tego zakresu, prezentując przegląd różnych metod porozumiewania się, umożliwiają terapeutom zdobycie wiedzy na temat wielospecjalistycznej oceny kompetencji językowych dzieci z poważnymi zaburzeniami mowy. Ponad dwudziestoletnie doświadczenia wypracowane na polskim gruncie w pierwszej placówce dla dzieci z m.p.dz. i zaburzeniami mowy- w Zespole Szkół nr 109 w Warszawie przy ul. Białobrzeskiej 44 (dawna Radomska), w której zatrudniona jestem w charakterze nauczyciela od 1985 r., znajdują swoje potwierdzenie w literaturze świtowej. Uczniowie z mózgowym porażeniem, u których występuje uszkodzenie aparatu ruchu, mowy, receptorów oraz różnego stopnia niepełnosprawność intelektualna często wymagają dodatkowego czasu i specyficznych metod pracy w procesie nauczania. Z roku na rok trafiają do naszej placówki coraz cięższe przypadki dzieci ze sprzężoną niepełnosprawnością z jednoczesnym porażeniem aparatu mowy. Większość z nich potrzebuje wieloletniej i systematycznej pracy nad rozwojem komunikacji. Należy liczyć się z koniecznością obniżenia wymagań programowych, a nawet z faktem, że niektóre ruchowe lub umysłowe umiejętności okażą się niemożliwe do osiągnięcia. Doświadczenia praktyczne uczniów z ciężką i złożoną niepełnosprawnością są w znacznym stopniu ograniczone a więc oczekiwania dotyczące postępów rozwojowych powinny być inne niż w stosunku do ich zdrowych rówieśników. Uczniowie z wieloraką niepełnosprawnością często potrzebują dodatkowej pomocy w nauce tego, co sprawne dzieci osiągają w sposób naturalny. Wielokrotnie obserwowaliśmy, że dla ich pełnego rozwoju niezbędne jest także specjalistyczne wyposażenie, umożliwiające przemieszczanie się lub komunikowanie z otoczeniem. Możliwość niewerbalnego porozumiewania się przez dzieci niemówiące stanowi podłoże ich rozwoju. Jest ono konieczne do realizowania nauki szkolnej. Podjęcie wczesnej pracy z zakresu alternatywnej lub wspierającej mowę komunikacji jest niezbędne, aby dziecko mogło korzystać z edukacji na poziomie adekwatnym do jego możliwości rozwojowych.

Czym jest komunikacja wspomagająca i alternatywna?

Osoby, które przekazują jakiś komunikat nie mówiąc, nie używając słów (mowy dźwiękowej) posługują się komunikacją wspomagającą np. demonstrują coś gestami (pokazują jakąś czynność), mimiką, wyrazem twarzy lub posługują się listą zakupów podawaną w sklepie, czy też wskazują symbole w swojej książce do komunikacji. Komunikacja wspomagająca i alternatywna to wszelkie sposoby, jakimi ludzie przekazują informacje, kiedy nie mogą mówić, lub gdy mówią na tyle niewyraźnie, że ich komunikaty nie są zrozumiałe dla otoczenia.
Dziecko z głębokimi zaburzeniami mowy werbalnej nie jest w stanie sygnalizować nawet własnych potrzeb. Podstawowa komunikacja sprowadza się wówczas do prób odczytywania nadawanych przez nie sygnałów np. krzyk, płacz, mimika niepokój lub zadowolenie. Następnie należy podjąć ćwiczenie odpowiadania na pytania zamknięte, czyli udzielenie odpowiedzi „Tak” lub „Nie”, dostępnym dziecku sposobem. Dokonywanie wyboru z dwóch przedmiotów np.: jabłko i gruszka poprzez wskazanie wzrokiem, mrugniecie powieką, wysunięcie języka stanowi ważny etap w rozwoju komunikacji. Ten sposób porozumiewania się jest jednak bardzo ograniczony i nie pozwala dziecku na pełniejsze wyrażanie własnych myśli, uczuć, na ocenę sytuacji. Cecha znamienna takiej komunikacji wyraża się również tym, że jest ona nie tylko „prymitywna” ale również jednostronna. Tak więc porozumiewanie się z dzieckiem w oparciu o zadawanie pytań zamkniętych nie daje mu szansy na zainicjowanie rozmowy lecz bierne uczestnictwo w kontakcie z innym człowiekiem. Nie tworzy więc możliwości pełnego rozwoju ogólnego oraz językowego dziecka.
Dla określenia niewerbalnych sposobów porozumiewania się używa się angielskiego skrótu AAC - Augmentative and Alternative Communication. Istnieje wiele sposobów porozumiewania się bez używania mowy ustnej. Najbardziej znane pozawerbalne systemy komunikacji to:

  • Blissymbolics – system komunikacji Blissa,
  • System obrazkowy P.C.S. (Picture Communication Symbols),
  • System obrazkowy ALLADIN,
  • System symboli jednoznacznych (użycie przedmiotów),
  • P.I.C. – Symbols (Pictogram Ideogram Communication),
  • System kalendarzowy (pudełkowy, przegródkowy),
  • Metoda SPEEC (tablica komunikacyjna do kodowania wiadomości poprzez wskazywanie uporządkowanych fonemów),
  • Alfabet literowy, sylabowy, literowo-sylabowy (tablica komunikacyjna),
  • System ruchomych symboli (Manipulable Symbols),
  • Metoda rysunkowa (przekazywanie informacji za pomocą własnych rysunków,
  • Metody kombinowane.

Wybór jednego ze sposobów zależy od stopnia i rodzaju niepełnosprawności, otoczenia, w jakim żyje osoba niepełnosprawna oraz akceptacji określonego sposobu przez samego użytkownika. Aby osoba niepełnosprawna mogła porozumiewać się z otoczeniem musimy dać jej konkretne narzędzie czyli odpowiednio przygotowane pomoce np.: zestawów symboli (słownictwa) zgromadzonych w osobistym słowniku (tablicy lub książce) do porozumiewania się lub w pamięci jakiegokolwiek personalnego urządzenia elektronicznego (np. komunikatory, syntezator mowy typu Liberator, Alphatalker, przystosowany ze specjalistycznym oprogramowaniem komputer osobisty - laptop). Przekazywanie informacji przy wykorzystaniu powyższych narzędzi polega na wskazywaniu pojedynczych liter, symboli, wyrażeń lub całych zdań dostępnym użytkownikowi sposobem: palcem, ręką, inną częścią ciała, wzrokiem, wskaźnikiem świetlnym umieszczonym na głowie, czy też z użyciem specjalistycznych urządzeń peryferyjnych i oprogramowania komputerowego. Za najczęściej stosowane w naszym kraju graficzne systemy symboli należy uznać: Picture Communication Symbols (PCS) oraz System Symboli Blissa. Picture Communication Symbols (PCS) wywodzi się ze Stanów Zjednoczonych. To jeden z prostszych systemów obrazkowych do porozumiewania się pozawerbalnego, stosowany na świecie dla osób w początkowej fazie rozwoju języka na poziomie symbolicznym. Szczególnie przydatny jest dla dzieci młodszych ze złożoną niepełnosprawnością i osób z afazją. System ten jest też bardzo użyteczny w pracy nad rozwojem komunikacji i w rewalidacji osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, dla dzieci niepełnosprawnych ruchowo z ograniczonymi możliwościami intelektualnymi. System opracowała Roxana Mayer Johnson wieloletni amerykański pedagog specjalny i specjalista w zakresie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji językowej. Jest to zestaw prostych obrazków dostępnych w wersji czarno-białej i kolorowej. Cały słownik zawiera 3500 piktogramów. W systemie PCS każdy symbol przedstawia graficznie znaczenie słowa, zwyczajowo używanej frazy, zdania, czy zwrotu grzecznościowego. Niektóre symbole (np. pojemniki, kształty twarzy, budynki) zostały przygotowane w kilku wariantach tak, by użytkownik mógł wybrać odpowiedni dla siebie. Wiele symboli przedstawionych jest w dwóch wersjach: mniej i bardziej abstrakcyjnej, co zapewnia użyteczność systemu dla osób będących na różnym poziomie rozwoju języka. System PCS wykorzystywany jest do stymulacji językowej dzieci, które opanowały rozumienie języka w bardzo ograniczonym zakresie. Jest często wykorzystywany w programach rozwoju języka i rewalidacji jako metoda proponowana dzieciom przed zastosowaniem systemu symboli Blissa.
Zestaw piktogramów zawiera różnorodne rysunki oznaczające wszystkie elementy rzeczywistości, czynności, cechy, wiele uczuć i stanów emocjonalnych, stosunki przestrzenne i liczby. Piktogramy podzielone na kategorie umieszcza się w osobistym skoroszycie osoby niemówiącej.

System Symboli Blissa - Blissymbolics

Twórcą systemu jest Charles Bliss. Po raz pierwszy system symboli Blissa został zastosowany w 1971 Toronto, jako system komunikacji dla dzieci z niepełnosprawnością ruchową, które nie mówiły i miały trudności w nauce czytania i pisania. Od tego momentu, pod nazwą Blissymbolics, rozpowszechnił się na cały świat, jako system komunikowania się wspomagający rozwój poznawczy i rozwój mowy, a także jako pomoc w nauce czytania. Obecnie metoda ta jest uznana i stosowana jako wartościowa pomoc dla ludzi niemówiących w ponad stu krajach świata. System Blissa nie jest językiem mówionym. Główną jego ideą jest danie każdemu użytkownikowi i jego rozmówcy szansy czytania znaków w dowolnym, wybranym przez niego języku naturalnym, co pozwala przekroczyć barierę porozumienia niezależnie od narodowości i rodzimego języka. System komunikacji alternatywnej – Bliss jest najbardziej zaawansowanym, najbogatszym w reguły, wspomagającym sposobem porozumiewania się. Symbole Blissa to nazwa systemu komunikacji, który przedstawia słowa (pojęcia) w postaci rysunku. Te rysunki (symbole) są więc graficzną ilustracją znaczenia (treści, sensu) danego słowa. Podstawowy słownik Blissa zawiera około 3500 symboli, które reprezentują ponad 6000 słów. Symbol Blissa umożliwia nazwanie konkretnego przedmiotu, ale również pojęcia abstrakcyjnego, np. uczucia. Symbole oznaczają wszystkie części mowy, także zależności czasowe i przestrzenne. Oprócz tego w systemie funkcjonują tzw. strategie (symbole strategiczne): liczba mnoga, przeciwieństwo, czas przeszły/przyszły itd., które w specyficzny sposób zmieniają ustalone znaczenia symboli. Z punktu widzenia złożoności formy graficznej system Blissa stanowi etap przejściowy między formą obrazka, konturu a symbolami pisma. Wymagany dla rozumienia systemu Blissa poziom umiejętności analizy i syntezy wzrokowej jest wysoki, choć dużo niższy niż dla możliwości posługiwania się pismem. Jak wynika z praktyki posługiwanie się Blissem jest on dla pewnej liczby użytkowników okazją do treningu percepcji, analizy i syntezy logicznej poprawiającej w rezultacie rokowania co do możliwości uczenia się pisania i czytania. Można wskazywać pojedyncze symbole lub też budować z nich całe wypowiedzi, zgodnie ze składnią języka ojczystego. Specyfika i wyjątkowość systemu polega na możliwości budowania pełnych zdań, prowadzenia rozmowy na różne tematy, wyrażania opinii i ocen, opisywania zdarzeń i przeżyć, a poprzez to rozwijania w pełni własnej osobowości. Prostota symboli i logiczna rozbudowa systemu pozwalają na szybkie uczenie się tej metody.
System Blissa jest elastyczny. Rozpoczynając od ograniczonej liczby symboli użytkownik Blissa może dzięki różnym strategiom, poszerzać swoje słownictwo, rozwijać język według własnych możliwości intelektualnych i środowiskowych. Wszystkie osoby znające język ojczysty użytkownika symboli mogą się z nim porozumiewać i rozmawiać na dowolny temat, ponieważ nad symbolami napisane jest ich znaczenie. Każde dziecko jest inne, ma właściwą tylko jemu, indywidualną drogę rozwoju. Dlatego też trudno jest określić ile symboli i w jakim czasie opanuje dana osoba. Wiele czynników ma wpływ na powodzenie i nie należy mierzyć sukcesu liczbą wyuczonych symboli. Największą radość przynosi okazana przez dziecko chęć przekazywania myśli, a tym samym spontaniczna potrzeba rozmowy, która została wyzwolona dzięki możliwości i umiejętności posługiwania się symbolami Blissa. W przypadku osób, które dysponują choćby minimalnymi umiejętnościami komunikowania werbalnego, zadaniem pierwszoplanowym powinno być rozwijanie tej najważniejszej formy porozumiewania się, jaką jest mowa. Stosowanie symboli w codziennej komunikacji z otoczeniem nie tylko nie zahamuje rozwoju mowy, ale wręcz jest czynnikiem warunkującym i wspomagającym jej dalszy rozwój. Najbardziej rozpowszechnioną pomocą do komunikacji jest indywidualna dla każdego użytkownika tablica Blissa. Konstrukcja takiej pomocy, jej wielkość, ilość umieszczonych symboli sposób ich uporządkowania zależą od potrzeb i umiejętności osoby, która posługuje się tablicą. Nad każdym symbolem umieszcza się napis, tak by rozmówca, który nie zna symboli mógł przeczytać jego znaczenie. Symbole można wskazywać palcem, wskaźnikiem umieszczonym na głowie lub wzrokiem (użytkownicy tego sposobu porozumiewania się są najczęściej w znacznym stopniu niepełnosprawni ruchowo). Organizacja słownictwa w indywidualnej książce powinna zapewniać maksymalną skuteczność porozumiewania się. Prawidłowo zorganizowane słownictwo po¬winno również umożliwiać użytkownikowi porozumiewanie się przy jak najmniejszym wysiłku.
Z wieloletnich doświadczeń pedagogów Zespołu Szkół Nr 109 w Warszawie, wynika, że jednym z fundamentalnych zadań w pracy terapeutyczno – edukacyjnej z dziećmi ze sprzężoną niepełnosprawnością jest nauka porozumiewania się z otoczeniem. Usprawnianie i wieloprofilowa terapia uwzględniająca pozawerbalne sposoby komunikacji uczniów z porażeniem mózgowym i zaburzeniami mowy jest procesem ciągłym, długofalowym i spójnym, wymagającym współpracy szkoły, rodziny i innych instytucji, w których przebywa dziecko.

BAZA LOKALOWA
08.jpg01.jpg04.jpg07.jpg02.jpg09.jpg03.jpg05.jpg06.jpg
GALERIA SZKOLNA
10dzien_matki_2012.jpgwef.jpgfwre.jpgref.jpg02dzien_matki_2012.jpgwefwe.jpgefv.jpg07dzien_matki_2012.jpgvger.jpg04dzien_matki_2012.jpgwefw.jpg
Ośrodek Rewalidacyjno - Wychowawczy
ul. Piechoty 1; 59-220 Legnica
tel/fax: 76 7233434; orw@zpslegnica.edu.pl
Wykonanie i administracja
Bogumił Leśnikowski